آتش جنگ در خرمن تاریخ

از شامگاه ۱۰ اسفند و به دنبال حمله موشکی به بافت تاریخی تهران در محدوده بازار بزرگ تهران، تخریب و آسیب به آثار باستانی و تاریخی ایران آغاز شد.

به گزارش اعتماد، به دنبال آغاز حملات هوایی، در تمام استان‌های کشور و ازجمله تهران، فارس، اصفهان، لرستان، خراسان رضوی، کرمان، همدان، اردبیل، خراسان شمالی و کردستان و کرمانشاه، نشان بین‌الملل «سپر آبی» بر فراز بام‌ها و در محوطه‌های موزه‌ها و بناهای تاریخی نصب شد و تصور می‌شد که امریکا و اسراییل، در قبال ادعایی که درباره نقطه‌زنی و هدف‌گیری مناطق نظامی و غیرنظامی دارند، به نشان «سپر آبی» که نماد بین‌المللی حفاظت از میراث تاریخی در جنگ‌های داخلی و منطقه‌ای و بین‌المللی است، احترام گذاشته و از آسیب زدن به میراث تاریخی کشورمان خودداری کنند.

ولی گزارش‌های مستمری که طی دو هفته اخیر از آسیب‌های جدی به پیکر آثار تاریخی و باستانی‌مان در اثر موج انفجار و شدت حملات موشکی و بمباران‌های امریکا و اسراییل در استان‌های تهران، مرکزی، لرستان، اصفهان، کردستان، کرمانشاه، بوشهر، ایلام و مازندران منتشر شد، نشان داد که همچنان‌که جان غیرنظامیان برای امریکا و اسراییل اهمیتی ندارد، میراث تاریخی و باستانی ایران هم در همین حد در هدف‌گیری‌هایشان بی‌ارزش و فاقد اهمیت است چنان‌که قلعه فلک‌الافلاک در شهر خرم‌آباد، درحالی بر اثر حملات هوایی امریکا و اسراییل دچار آسیب و تخریب شد که نماد بین‌المللی «سپر آبی» در محوطه این بنای ارزشمند باستانی نصب شده بود ولی این قلعه هم همچون مسجد جامع عباسی و عمارت باشکوه چهلستون و کاخ گلستان از آسیب حملات و تعرض موشکی امریکا و اسراییل مصون نماند.

اولین بنای تاریخی که در حملات هوایی امریکا و اسراییل دچار آسیب شد، کاخ گلستان در شهر تهران بود و به دنبال آسیب و تخریب گسترده در این بنای ارزشمند، وزیر میراث فرهنگی در مکاتبات متعدد با یونسکو، خواستار اخطار به امریکا و اسراییل بابت ضرورت رعایت حریم میراث تاریخی و باستانی ایران شد.

وزیر میراث فرهنگی و سایر مسوولان این وزارتخانه و همچنین کارشناسان و متخصصان معماری و مرمت میراث تاریخی در بازدید از کاخ گلستان و سایر آثار ارزشمندی که در این استان‌ها هدف حملات هوایی امریکا و اسراییل بوده، در گفت‌وگو با خبرگزاری‌ها، جزییات آسیب‌ها را توضیح دادند که ما هم فهرست‌بندی این آسیب‌ها و آثار تخریب شده را براساس توضیح این مسوولان و از گفت‌وگوهای رسمی ایشان با خبرگزاری‌های کشورمان استخراج کردیم.

درحالی که طبق معاهدات بین‌المللی و مورد پذیرش تمام دولت‌ها، حمله به آثار تاریخی کشورها در جریان منازعات و جنگ‌های منطقه‌ای، داخلی و بین‌المللی، جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت محسوب می‌شود، طبق آخرین بیانیه وزارت میراث فرهنگی که دیروز منتشر شد، از صبح ۹ اسفند تا دیروز و طی ۱۶ روز حملات هوایی امریکا و اسراییل به نقاط مختلف کشورمان، استان تهران، با ۱۹ اثر تاریخی آسیب‌دیده در صدر فهرست این جنایت بشری قرار دارد و آثار بی‌بدیلی همچون کاخ گلستان، ارگ تاریخی تهران، بازار تاریخی تهران، کاخ مرمر، عمارت تاریخی شهربانی، ساختمان سنای سابق، مسجد سپهسالار و کاخ‌موزه فرح‌آباد ازجمله بناهایی هستند که هدف حملات مستقیم قرار گرفته‌اند.

در استان کردستان، ۱۲ بنای شاخص ازجمله عمارت سالارسعید (موزه باستان‌شناسی سنندج)، موزه خسروآباد و عمارت آصف وزیری آسیب دیده‌اند. در استان اصفهان، نگین معماری جهان، مجموعه میدان نقش جهان که در فهرست میراث جهانی ثبت شده، به همراه کاخ چهلستون، مسجد جامع عباسی و بخش‌هایی از بافت تاریخی شهر اصفهان هدف حمله قرار گرفته‌اند.

همچنین در استان لرستان، دژ تاریخی فلک‌الافلاک و موزه‌های آن آسیب دیده‌اند. در استان کرمانشاه نیز تکیه بیگلربیگی و دبیرستان تاریخی کزازی هدف این تعرض قرار گرفته‌اند. در استان بوشهر، عمارت سبزآباد و خانه تاریخی وایت‌هاوس در بندر سیراف دچار آسیب شده و در استان ایلام نیز موزه باستان‌شناسی دره‌شهر از این حملات مصون نمانده است. 

استان کردستان: 

عمارت آصف (موزه مردم‌شناسی خانه کرد و از بناهای دوره صفویه و قاجار با معماری شاخص و از مهم‌ترین نمادهای هویت فرهنگی شهر سنندج) عمارت سالار سعید (موزه باستان‌شناسی) و مجموعه خسروآباد (از بناهای با شکوه حکومتی بازمانده از دوره قاجار با معماری ویژه) بناهایی هستند که بخش‌هایی از آن‌ها بر اثر امواج انفجار تخریب شده یا آسیب دیده و آسیب‌ها شامل تخریب تزئینات و اجزای تاریخی بناها و ازجمله تخریب یا آسیب آینه‌کاری‌ها، گچ‌بری‌ها، کتیبه‌های سردر بناها، دیوارها، درها، پنجره‌های چوبی و ارسی‌های تاریخی است.

در بافت تاریخی سنندج که شامل مجموعه‌ای از خانه‌های تاریخی، بازارها، مساجد، تکیه‌ها و عمارت‌های حکومتی است هم خانه تاریخی ملک‌التجار، امامزاده پیرعمر، منزل متوسل، منزل مجتهدی و خانه تاریخی امین‌الاسلام در اثر نزدیکی به محل اصابت موشک و بمب دچار خسارت شده‌اند.

در عمارت خسروآباد تخریب ارسی‌های اصلی و آسیب به تزیینات گچ‌بری و آرایه‌های چوبی گزارش شده است. در عمارت سالار سعید (موزه سنندج) نیز بازشوها، درهای چوبی و تزئینات ظریف داخلی آسیب دیده‌اند و در عمارت آصف وزیری (خانه کرد) نیز بخش‌هایی از ارسی‌های تاریخی و تزیینات وابسته به معماری در جبهه‌های مختلف بنا دچار تخریب شده است. 

استان تهران: 

کاخ گلستان، ارگ تاریخی تهران، بازار تاریخی تهران، کاخ مرمر، عمارت تاریخی شهربانی، ساختمان سنای سابق، مسجد سپهسالار و کاخ‌موزه فرح‌آباد ازجمله بناهایی هستند که هدف حملات مستقیم قرار گرفته‌اند. 

به دنبال حملات موشکی و بمباران در محدوده‌های اطراف میدان آزادی و موج ناشی از انفجارها، کافه‌گالری برج آزادی دچار آسیب و خسارت شده در حالی که برج آزادی یکی از شاخص‌ترین نمادهای شهری تهران و از آثار ثبت‌شده در فهرست میراث ملی ایران است. بخش‌هایی از کاخ گلستان همچون اُرسی‌ها، درهای چوبی و بخشی از آینه‌کاری‌ها به دلیل موج انفجار شکسته و تخریب شده است.

پنجره‌ها که غالبا از بین رفته‌اند، و اُرسی‌ها و گره‌چینی‌های بسیار ارزشمند با قدمت بیش از ۱۰۰ سال خسارت‌های سنگینی متحمل شده‌اند. بخش‌هایی از تالار آینه و ایوان آینه‌ها شکسته و از بین رفته است. آینه‌هایی که بالغ بر ۱۲۰ سال قدمت داشتند نیز تخریب شده‌اند. در داخل گلستان بیشترین آسیب را «کاخ ابیض» دیده و تمام پنجره‌ها جابه‌جا و آسیب دیده است، حتی پنجره‌های داخلی هم آسیب دیده‌اند و چند جا از سقف آن سوراخ شده است.

در داخل کاخ، حدود ۷۰ درصد از بخش‌های پرکار اُرسی تخت مرمر فرو ریخته است. سقف آن قسمت که دارای قاب‌بندی بود، آسیب دیده، اما خود سازه دچار مشکل جدی نبوده. در «تالار سلام» پنجره‌های رو به حیاط، به‌ویژه در ضلع رو به حیاط کاخ گلستان شیشه‌هایشان شکسته یا از جا درآمده است. همچنین «تالار آینه» ای که در نقاشی کمال‌الملک نیز دیده می‌شود و به تازگی مرمت شده بود، صدمه زیادی دیده است از جمله سقف و اُرسی‌هایش. در «تالار عاج» فقط پنجره‌های سمت کاخ آسیب دیده‌اند. تالار برلیان نیز در بخش پنجره‌های سمت کاخ و سقف قاب‌بندی آجری دچار صدمه شده است.

در «شمس‌العماره» نیز سقف ایوان آن آسیب‌دیده است و هم تالار آن در طبقه همکف که قاب‌بندی آن صدمه دیده است. تقریبا تمام بخش‌هایی که قاب‌بندی تخت داشته‌اند، تقریبا همگی دچار ناپایداری شده‌اند، یا بخش‌هایی از آن‌ها فرو ریخته است یا در معرض ریزش قرار دارند. تخریب ساختمان سنا (مجلس قدیم) در خیابان سپه، تخریب کامل ساختمان قدیمی ژاندارمری در ابتدای خیابان کارگر جنوبی، تخریب بخش زیادی از ساختمان دانشگاه جنگ بازمانده از دوره پهلوی اول در خیابان کارگر جنوبی، تخریب کامل استادیوم ۱۲ هزار نفری آزادی (با نام قدیم سالن ورزش‌ها در ورزشگاه آزادی و از آثار عبدالعزیز فرمانفرماییان) بخشی از ساختمان ۶۵ساله سینما شکوفه در میدان شهدا، تخریب کامل سردر دفتر امیرکبیر در میدان ارک (با فاصله‌ای اندک از کاخ گلستان) تخریب کامل سر در کنار ساختمان کلانتری بازار با نماد فروهر و زرتشت، آسیب کاخ مرمر واقع در چهارراه سپه، آسیب یا تخریب کاخ سلطنت‌آباد، خانه ارباب هرمز، کاخ فرح‌آباد، خانه احمد مصدق در کوچه لقمان‌الدوله، کاخ اختصاصی (کاخ سفید، محل زندگی محمدرضا پهلوی در دوره جوانی تا دهه ۴۰) کاخ ملکه مادر شاه، کاخ ملکه مادر محمدرضا «تاج‌الملوک» که به موزه نگارستان تبدیل شد، تخریب کامل ساختمان کلانتری بهارستان که در دوره پهلوی ساخته شده بود و معماری ارزشمندی داشت، ساختمان کلانتری بازار که از آثار ثبت ملی و بازمانده از دوره پهلوی اول است. 

استان لرستان: 

حریم قلعه فلک‌الافلاک (بنای بازمانده از دوره ساسانیان) و بناهای تاریخی این شهر دچار آسیب و تخریب شده است. در حمله هوایی به شهر خرم آباد در عصر یکشنبه ۱۷ اسفندماه، بخش‌هایی از موزه باستان‌شناسی و موزه مردم‌شناسی مستقر در قلعه دچار خسارات جدی شد. گزارش‌های اولیه نشان می‌دهد که بر اثر موج انفجار، چند بنای موجود در محدوده این مجموعه شامل باشگاه افسران، بنای سربازخانه، ساختمان امین، خانه تاریخی آخوند ابو و موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی لرستان در قلعه فلک الافلاک نیز دچار آسیب شده‌اند. 

استان اصفهان: 

ریزش تعدادی از کاشی‌های مسجد جامع عباسی در میدان نقش جهان. مسجدی که یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری دوره صفوی به‌شمار می‌رود، در ضلع جنوبی میدان نقش‌جهان قرار دارد و بخشی از مجموعه ثبت جهانی این میدان تاریخی است. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد که شدت موج انفجار باعث ریزش بخشی از کاشی‌های این بنای تاریخی شده است. آسیب جدی به کارخانه تاریخی نوین شهرضا که از آثار به جا مانده از دوره پهلوی اول است و در تاریخ ۷ مهر ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۵۳۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کاخ‌موزه چهل‌ستون نیز مورد آسیب جدی قرار گرفت که به ثبت جهانی نیز رسیده. پاپوش‌ها و تزیینات چوبی بنا فروریخته است. عمارت توحیدخانه، رکیب خانه و کوشک مرکزی آسیب جدی دیده‌اند و استحکام سازه چهلستون که ستون‌های اصلی بنا را تشکیل می‌دهند، سست شده که به‌مرور زمان و با توجه به شرایط جنگی و فرونشست زمین اصفهان به طور کل این بنا در معرض خطر جدی قرار خواهد گرفت. دوپوش بنا به احتمال زیاد مورد آسیب قرار گرفته است.

آسیب به ستون‌ها، تزئینات چوبی و شیشه‌ای باغ و کاخ چهلستون، همچنین تخریب بخشی از کرسی‌ها و شیشه‌های تزئینی این اثر فاخر شد. بخش‌هایی از مجموعه تاریخی دولتخانه صفوی دچار آسیب شده؛ در این حمله موج انفجار به بناهای ارزشمندی از جمله کاخ‌موزه چهلستون، عمارت رکیب‌خانه و تالار اشرف خساراتی وارد کرد و بخش‌هایی از تزئینات معماری دوره صفوی آسیب دید و در مجموعه جهانی کاخ چهلستون اصفهان شکستگی گسترده ارسی‌ها و بازشوهای چوبی رخ داده و لایه‌های تزییناتی نفیس شامل آیینه‌کاری‌ها، گچ‌بری‌ها و نقاشی‌های ارزشمند دوره صفوی نیز دچار آسیب شده‌اند.

قسمت‌هایی از کاخ چهلستون دچار آسیب شده است. آینه‌کاری‌های صفوی و حاشیه‌های درهای اصلی و پنجره‌های چوبی بر اثر موج انفجار صدمه دیده‌اند. کاخ چهلستون، اثری ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، در قلب بافت تاریخی اصفهان قرار دارد. موزه رکیب خانه هم از زمان شاه عباس اول به جا مانده که در آن زمان محل نگهداری لوازم سوارکاری و یراق‌آلات اصطبل دولتی بوده است.

تالار اشرف هم که امروز بخشی از استانداری اصفهان است، به شاه عباس دوم صفوی نسبت داده می‌شود. تالار تیموری هم بنای باقی مانده از دوره تیموریان است. شیشه‌های کاخ عالی‌قاپو در میدان نقش جهان هم شکسته شد. 

استان مازندران: 

مجموعه تاریخی صفی‌آباد بهشهر که از آثار ثبت شده ایران در فهرست موقت یونسکو محسوب می‌شود و مشمول حمایت ویژه در زمان جنگ است. در کاخ صفی‌آباد بهشهر بخشی از تزیینات وابسته به معماری و بدنه‌های پیرامونی دچار آسیب‌های موضعی شده است. 

استان کرمانشاه: 

تکیه بیگلربیگی و دبیرستان تاریخی کزازی هدف این تعرض قرار گرفته‌اند. 

استان بوشهر: 

عمارت سبزآباد و خانه تاریخی وایت‌هاوس در بندر سیراف دچار آسیب شده. 

استان ایلام: 

موزه باستان‌شناسی دره‌شهر از این حملات مصون نمانده است.